Kolon Kanseri Taraması

Tarama, hiçbir şikayet yokken yapılan kontroldür. Amacı yalnızca hastalığı erken yakalamak değildir — asıl amaç, hastalığın hiç ortaya çıkmamasını sağlamaktır. Bu ayrımı anlamak için bağırsak kanserinin nasıl geliştiğine bakmak gerekiyor.

Bağırsak kanserlerinin büyük bölümü doğrudan kanser olarak başlamaz. Önce bağırsağın iç yüzeyinde iyi huylu bir polip oluşur. Bu polip yıllar içinde büyür ve bir kısmında hücreler zamanla kötü huylu hâle gelir. Yani ortada yavaş ilerleyen ve sessiz geçen uzun bir dönem vardır.

Bu dönem taramanın var oluş sebebidir. Polip kansere dönüşmeden bulunup çıkarıldığında hastalık hiç ortaya çıkmaz. Bu yüzden tarama bir erken tanı yöntemi olduğu kadar bir korunma yöntemidir de. Poliplerin çıkarılmasının uzun dönemde bağırsak kanserine bağlı ölümleri azalttığı gösterilmiştir.

Peki neden belirti beklenmiyor? Çünkü polipler belirti vermez. Bağırsağın iç yüzeyinde sessizce dururlar; ne ağrı yaparlar ne de dışkı düzenini bozarlar. Belirti çoğu zaman polip kansere dönüşüp büyüdükten sonra ortaya çıkar. Belirti beklemek, en değerli dönemi kaçırmak anlamına gelir.

Erken yakalanmanın tedaviyi ne kadar değiştirdiği ise ayrı bir konu. Yüzeye yakın kalmış bir tümör, bağırsağın bir bölümü hiç alınmadan doğrudan duvardan çıkarılabilir. Aynı tümör derine indiğinde ise bağırsak bölümü ve lenf bezleri çıkarılır. Yani erken tanı yalnızca sonucu değil, uygulanan tedavinin kendisini de değiştirir.

Burada çok önemli bir ayrım var: şikayeti olan kişi tarama sırası beklemez. Makattan kanama, dışkı düzeninde değişiklik, karın ağrısı, kilo kaybı ya da kansızlık varsa bu bir tarama değil, tanı sürecidir ve doğrudan değerlendirilir. Uyarı bulgularının neler olduğunu kabızlık tedavisi başlığı altında da ele aldık. Makattan kanamanın her zaman basur anlamına gelmediğini de eklemek gerekiyor.

Taramada kullanılan iki temel yol vardır ve ikisi birbirinin alternatifi değil, birbirini tamamlayan basamaklardır.

Kolonoskopide kalın bağırsağın içi baştan sona doğrudan görüntülenir. Bu yöntemin ayırt edici özelliği şudur: görülen polip aynı işlemde çıkarılabilir. Yani kolonoskopi hem inceleme hem de tedavi imkânı sunar — polip bulunduğunda ikinci bir işleme gerek kalmaz. Çıkarılan polip patolojiye gönderilir ve yapısına göre bir sonraki kontrolün ne zaman yapılacağı belirlenir.

İşlem sedasyon altında yapılır; yani uykuya benzer bir gevşeme sağlanır ve hasta işlem boyunca rahat eder. Zor bir işlem değildir ve kısa sürer. İşlem ameliyathane şartlarında, hazırlıklı bir ortamda yürütülür.

Öncesinde bağırsağın temizlenmesi gerekir, çünkü küçük bir polibin gözden kaçmaması ancak temiz bir bağırsakta mümkündür. Burada da hastaların aklında eski bir bilgi kalmış oluyor: bağırsak temizliği eskisi kadar zor değil. Bugün kullanılan hazırlıklar daha az hacimli ve içimi daha kolay; üstelik bölünmüş şekilde, bir kısmı akşam bir kısmı işlem sabahı alınıyor. Buna bir gün öncesinden başlayan basit bir beslenme değişikliği eşlik ediyor.

Dışkıda gizli kan testinde ise dışkı örneğinde gözle görülmeyen kan aranır. Polipler ve erken tümörler zaman zaman çok az miktarda kanayabilir; bu test o kanamayı yakalamayı hedefler. Evde alınan bir örnekle yapılır, hazırlık gerektirmez.

Ancak burada kritik bir nokta var: bu test bir sonuç değil, bir basamaktır. Test pozitif çıkarsa mutlaka kolonoskopi yapılır — çünkü kanamanın nereden geldiği ancak bakılarak anlaşılır. Test negatif çıkarsa da belirli aralıklarla tekrarlanması gerekir, çünkü her polip sürekli kanamaz.

Hastaların sık sorduğu bir başka yöntem de sanal kolonoskopi, yani bilgisayarlı tomografiyle yapılan bağırsak görüntülemesidir. Bu incelemede bağırsağın içine girilmez; tomografi görüntülerinden bağırsağın iç yüzeyi üç boyutlu olarak oluşturulur. Bağırsak temizliği burada da gereklidir.

Ancak burada da aynı sınır geçerli: sanal kolonoskopide polip görülse bile çıkarılamaz. Bir bulgu saptandığında işlemin klasik kolonoskopiyle tekrarlanması gerekir. Ayrıca çok küçük lezyonlarda ayırt etme gücü sınırlıdır ve inceleme ışın içerir. Bu nedenle sanal kolonoskopi, klasik kolonoskopinin yerine geçen bir yöntem değil, belirli durumlarda gündeme gelen bir seçenektir.

Başlangıç yaşı konusunda uluslararası kılavuzlar, ortalama riskli kişilerde taramaya 45 yaşında başlanmasını öneriyor. Ailesinde bağırsak kanseri ya da polip öyküsü olan kişilerde ise tarama daha erken bir yaşta gündeme gelebilir ve aralıklar farklı planlanır.

Kolonoskopi sonrasında ilk saatlerde karında şişkinlik ve gaz hissi olabilir; işlem sırasında verilen havanın atılmasıyla bu his geçer. Beslenme kısa sürede normale döner ve günlük hayata aynı gün ya da ertesi gün dönülür.

Polip çıkarıldıysa birkaç gün ağır kaldırmaktan kaçınılması önerilir. Dışkıda az miktarda kan görülmesi ilk günlerde beklenen bir durumdur; miktar artarsa ya da karın ağrısı eklenirse hemen haber verilmesi gerekir.

Asıl belirleyici olan şey çıkarılan polibin patoloji sonucudur. Polipler tek tip değildir; bir kısmının kansere dönüşme eğilimi varken bir kısmının yoktur. Polibin tipi, sayısı ve boyutu bir sonraki kolonoskopinin ne zaman yapılacağını belirler.

Bu yüzden taramanın en çok yanlış anlaşılan tarafı şu: tarama tek seferlik bir işlem değildir. İnceleme temiz çıktığında bir sonraki kontrolün aralığı uzar; polip çıkarıldığında ise aralık kısalır. Yani sonuç ne olursa olsun bir takvim oluşur ve bu takvimin sürdürülmesi taramanın kendisi kadar önemlidir.

Dışkıda gizli kan testi seçildiğinde de aynı mantık geçerlidir: test negatif çıksa bile belirli aralıklarla tekrarlanır. Tek bir negatif sonuç, sonraki yıllar için bir güvence anlamına gelmez.

Son olarak şunu eklemek istiyorum: tarama takvimi oluşturulduktan sonra bile, arada bir şikayet ortaya çıkarsa sıradaki kontrol beklenmez. Şikayet her zaman takvimin önüne geçer.