Kabızlık Tedavisi

Kabızlık tedavisinde ilk basamak ilaç değildir. Bağırsağın çalışma düzenini belirleyen üç şey vardır: ne yediğiniz, ne kadar hareket ettiğiniz ve tuvalete gitme alışkanlığınız. Hastalarımın önemli bir bölümünde bu üçü düzenlendiğinde tablo belirgin biçimde değişir.

Lif dışkı hacmini artırır ve bağırsak içinden geçişi kolaylaştırır. Sebze, meyve, kuru baklagiller, tam tahıllar ve kuru meyveler günlük beslenmenin düzenli parçası olmalıdır. Lif desteği de kullanılabilir; en sık kullanılanlar psyllium (ispagula) ve metilselülozdur.

Burada çok yapılan bir hata var: lifi birden artırmak. Ani artış gaz, şişkinlik ve karın rahatsızlığı yapar, insan da "bana yaramadı" deyip bırakır. Lif kademeli artırılır ve etkisinin oturması birkaç hafta alır.

Su. Lif suyla birlikte çalışır. Su almadan lif artırmak dışkıyı yumuşatmaz, tersine sertleştirebilir. İkisi birlikte düşünülmelidir.

Hareket. Düzenli yürüyüş bağırsak hareketlerini destekler. Sporcu olmanız gerekmiyor; düzenli olması yoğun olmasından önemli.

Tuvalet düzeni, en çok atlanan başlık. Bağırsak alışkanlık sever: her gün aynı saatte, tercihen sabah ya da bir öğünden sonra tuvalete oturmak refleksi güçlendirir. Gelen hissi ertelemek ise tersini yapar — ertelenen his zamanla zayıflar.

Oturuş biçimi. Ayakların altına küçük bir tabure koyup dizleri kalçadan yukarı almak, makat kanalının açısını dışkılamayı kolaylaştıracak biçimde değiştirir. Basit ama işe yarayan bir düzenlemedir.

Bir de şunu ekleyeyim: tuvalette uzun oturmayın. Telefonla geçirilen dakikalar hem ıkınmayı uzatır hem makat çevresindeki damarları zorlar. Bu alışkanlık zamanla hemoroid ve makat çatlağı tablolarının zeminini hazırlar.

Yaşam düzeni değişiklikleri yeterli gelmediğinde ilaç tedavisi devreye girer. Kullanılan ilaçlar birbirinden farklı yollarla çalışır; hangisinin kullanılacağı şikayetin biçimine göre belirlenir.

Hacim artırıcılar. Psyllium ve metilselüloz bu gruptadır. Dışkının su tutmasını sağlayarak hacmini artırırlar. Bol su ile alınmaları gerekir; susuz kullanıldıklarında beklenen etkiyi vermezler.

Osmotik ilaçlar. Bağırsak içine su çekerek dışkıyı yumuşatırlar. Polietilen glikol (PEG), laktüloz ve magnezyum içeren ürünler bu gruptadır. Uluslararası kılavuzlar bu grubu uzun süreli kullanıma en uygun seçenekler arasında değerlendirir.

Uyarıcı (stimülan) ilaçlar. Bisakodil ve sennozid bağırsak kas hareketlerini doğrudan uyarır. Burada yaygın bir korkuyu düzeltmek istiyorum: "bunlar bağırsağı tembelleştirir" inanışı, güncel kılavuzlarda karşılığı olmayan eski bir kabuldür. Yine de bu ilaçlar başıboş değil, hekim önerisiyle ve bir plan dahilinde kullanılır.

Yeni kuşak ilaçlar. Bağırsaktan su salgısını artıran ya da bağırsak hareketini düzenleyen linaklotid, lubiproston ve prukaloprid gibi etken maddeler vardır. Bunlar genellikle önceki basamaklardan sonuç alınamadığında gündeme gelir.

Makattan uygulanan ürünler. Fitil ve lavman, dışkının makatta biriktiği durumlarda kısa süreli olarak kullanılır; sürekli kullanım için düşünülmez.

Doz, süre ve kullanım şemasını burada yazmıyorum. Bunlar kişiye, kullanılan ilaca ve eşlik eden hastalıklara göre değişiyor; reçeteyle birlikte size özel olarak tarif edilir.

Şimdi en baştaki uyarıyı tekrar edeyim: kabızlıkların büyük bölümünde cerrahi tedavi gündeme gelmez. Bu bölümü sayfaya koyuyorum çünkü küçük bir hasta grubunda gerçekten konuşuluyor — ama bu grubun ne kadar dar olduğunu bilmeniz gerekiyor.

Cerrahi yalnızca yavaş geçişli kabızlıkta düşünülür. Bu, kalın bağırsağın içeriği ilerletme hızının belirgin biçimde yavaşladığı, kendine özgü bir tablodur. Tanısı muayeneyle konmaz; kolon geçiş çalışması ile gösterilmesi gerekir.

Cerrahiden söz edilebilmesi için önce şunların yapılmış olması gerekir: beslenme ve yaşam düzeni değişikliklerinin yeterli süre denenmiş olması, ilaç tedavisinin basamak basamak uygulanmış olması, ve dışkılama bozukluğunun dışlanmış olması.

Bu son madde kritik. Eğer sorun bağırsağın yavaşlığı değil de çıkışta bir tıkanıklıksa, bağırsağı çıkarmak hastayı rahatlatmaz. Bu durumların tedavisi pelvik taban hastalıkları başlığı altında ele alınır.

Yapılan ameliyat, kalın bağırsağın büyük bölümünün çıkarılıp ince bağırsağın makata bağlanmasıdır. Bu büyük ve geri dönüşü olmayan bir ameliyattır. Sonrasında dışkılama sayısı belirgin artabilir, ishal ve gaz kontrolünde zorlanma görülebilir. Kabızlık düzelse bile ortaya yeni bir düzen çıkar ve buna alışmak zaman alır.

Karın ağrısı ve şişkinlik şikayetleri ameliyatla her zaman geçmez; bu ayrımı baştan konuşmak gerekir, çünkü beklentinin yanlış kurulduğu durumda hasta ameliyat başarılı olsa bile memnun olmaz.

Bu yüzden cerrahi kararı hızlı verilmez. Değerlendirme tamamlanmadan, alternatifler tüketilmeden ve ne beklenip ne beklenmemesi gerektiği ayrıntısıyla konuşulmadan bu adım atılmaz.